Konya’nın Ermeni Mahalleleri, Okulları ve Kayıp Kent Hafızası

Özet

Konya’da özellikle 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Çifte Merdiven Mahallesi başta olmak üzere Alaeddin Tepesi çevresinde yoğunlaşan Ermeni nüfus; kiliseleri, okulları, zanaat faaliyetleri ve sosyal yaşamıyla Konya kent kültürünün çok katmanlı yapısına katkı sağlamıştır. Sahakyan ve Cenanyan mektepleri gibi eğitim kurumları; tiyatro, müzik ve kültürel faaliyetlerin yürütüldüğü merkezler olarak da işlev görmüştür. Ancak 20. yüzyılın başındaki siyasal kırılmalar, nüfus hareketleri ve mülkiyet dönüşümleri sonucunda bu mirasın büyük bölümü fiziksel olarak ortadan kalkmış; mahalle hafızası, yapı izleri ve cemaat kurumları görünmez hale gelmiştir. Bugün Konya Ermeni mirası, yalnızca kaybolmuş yapılar üzerinden değil; arşiv belgeleri, salnameler, eğitim kayıtları ve kent belleği üzerinden yeniden okunmayı bekleyen çok katmanlı bir kültürel miras alanı olarak değerlendirilmelidir.

Konya’da Ermeni Yerleşimi ve Mahalle Dokusu

Konya’daki Ermeni topluluğu, özellikle Osmanlı’nın son döneminde kentin ticari ve kültürel yaşamında etkin bir konuma sahipti. Araştırmalar, Ermeni nüfusun özellikle kentin kuzey kesiminde, bugün Vali İzzet Bey Caddesi çevresi olarak tarif edilen bölgede yoğunlaştığını göstermektedir. Çifte Merdiven Mahallesi, bu yerleşim dokusunun en önemli merkezlerinden biridir. Akademik çalışmalarda Ermenilerin “Çifte Merdiven Mahallesi ile kısmen Şems ve Akıncılar Mahallelerinde” yaşadığı belirtilmektedir.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında Konya’daki Ermeni nüfusunun önemli bir bölümü, günümüzde Karatay ilçesi sınırlarında kalan Çifte Merdiven Mahallesi ve çevresinde yaşamaktaydı. Osmanlı dönemi şer‘iyye sicilleri ile temettüat kayıtlarında mahallenin bazı dönemlerde doğrudan “Mahalle-i Ermeniyan” adıyla anıldığı görülmektedir.

Konya Ermeni mahalleleri, konut alanları, eğitim yapıları, ibadet mekanları ve küçük ölçekli ticaret ağlarıyla birlikte işleyen bütüncül bir kent parçası niteliğindeydi. Bu nedenle bugün ortadan kalkmış olsa da, söz konusu mahalleler Konya’nın çok kültürlü kent tarihinin önemli bileşenlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

Mahalle eğitim yapıları, dinî yapılar ve çok kültürlü sosyal yaşamıyla da dikkat çekmekteydi. Bölgede faaliyet gösteren Cenanyan Mektebi, Konya’daki Ermeni eğitim hayatının en önemli kurumlarından biri olmuş; farklı etnik ve dini gruplardan öğrencilerin eğitim gördüğü modern bir okul niteliği taşımıştır.

Bugün tarihi dokunun önemli bir bölümü kaybolmuş olsa da, Çifte Merdiven Mahallesi ve çevresi Konya’nın çok katmanlı toplumsal yapısının izlerini taşımaya devam etmektedir. Özellikle eski Polis Mektebi olarak bilinen yapı ile çevresindeki tarihi alanlar, kentin Ermeni kültürel mirasının okunabildiği önemli noktalar arasında yer almaktadır.

Kiliseler ve Dini Yapılar

Konya merkezdeki Ermeni dini yapıları konusunda farklı kaynaklarda çeşitli bilgiler yer almaktadır. Akademik araştırmalarda, Alaeddin Tepesi’nin güney yamaçlarında Ermeni cemaatine ait bir kilisenin bulunduğu belirtilmektedir. Bunun yanında yerel tarih çalışmaları ve diasporik kaynaklarda Surp Hagop ve Surp Astvatsatsin (Asdvadzadzin) adlı iki Ermeni kilisesinden söz edilmektedir.

Bu farklılıklar, Konya Ermeni mirasının halen ayrıntılı saha çalışmaları ve arşiv araştırmalarına ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. Bugün söz konusu yapılardan büyük ölçüde fiziksel iz kalmamış olması, yapıların kent belleğinden de silinmesine neden olmuştur. Ancak yapıların yokluğu, onların tarihsel önemini ortadan kaldırmamaktadır. Aksine, bu durum koruma tarihinin en önemli sorunlarından biri olan “kaybolmuş mirasın belgelenmesi” meselesini gündeme getirmektedir.

Eğitim Kurumları: Sahakyan ve Cenanyan Mektepleri

Konya’daki Ermeni mirasının en görünür unsurlarından biri eğitim kurumlarıdır. Özellikle Sahakyan ve Cenanyan mektepleri, Osmanlı’nın geç dönemindeki Ermeni eğitim ağının Konya’daki en önemli örneklerini oluşturur.

Sahakyan Mektebi

Kaynaklarda kuruluş tarihi farklılık göstermekle birlikte Sahakyan Mektebi’nin 19. yüzyıl ortalarında faaliyet gösterdiği bilinmektedir. Konya Vilayet Salnamesi okulun kuruluş tarihini 1855 olarak verirken, bazı kaynaklar daha erken bir tarihe işaret etmektedir. Okulda Türkçe, Ermenice, Fransızca, matematik, cebir ve coğrafya gibi dersler okutulmuş; kız ve erkek öğrenciler belirli dönemlerde birlikte eğitim görmüştür.

1899–1900 öğretim yılında okulda yaklaşık 272 öğrencinin eğitim gördüğü kaydedilmektedir. 1901–1902 döneminde ise kız ve erkek öğrencilerin ayrıldığı; erkek bölümünde 192, kız bölümünde ise 160 öğrencinin bulunduğu belirtilmektedir. Bu rakamlar, Konya’daki Ermeni toplumunun eğitime verdiği önemi göstermesi açısından dikkat çekicidir.

1913–1914 eğitim istatistiklerine göre Konya merkez ve çevresindeki Ermeni özel okullarında toplam 705 öğrenci ve 27 öğretmen bulunmaktadır. Bu veriler, Konya’daki Ermeni eğitim ağının dönemin Anadolu kentleri içinde önemli bir kapasiteye sahip olduğunu göstermektedir.

Cenanyan Mektebi

Konya’daki ikinci önemli eğitim kurumu Cenanyan Mektebi’dir. 1892 yılında Harutune Stefanos Cenanyan tarafından kurulan okul, başlangıçta Çifte Merdiven Mahallesi’nde kiralık bir yapıda faaliyet göstermiş; daha sonra daha büyük bir yerleşkeye taşınmıştır.

Kaynaklar, okulun yatılı bölümleri, geniş avlusu ve sosyal etkinlik alanlarıyla modern bir eğitim kurumu niteliği taşıdığını göstermektedir. Müzik ve beden eğitimi gibi faaliyetlerin eğitim programında yer alması, okulun yalnızca temel öğretim veren bir kurum olmadığını; modernleşme sürecinin kültürel unsurlarını da taşıdığını ortaya koymaktadır.

Şemsi Tebrizi Mahallesi, Dr. Abdullah Salim sokakta bulunan okul binası 1931 yılına kadar Polis Okulu olarak kullanılmış, 20 yıl boş kaldıktan sonra 1952 yılında bir süre İmam Hatip lisesi olarak kullanılmıştır. Uzun yıllar boyunca boş bekleyen bina 2012 yılında Konya Büyükşehir Belediyesi’ne devredilmiş 2017 yılında restore edilmiş 2020 yılında ise 10 yıllığına Türkiye İmam Hatipliler Vakfı Timav’a kiralanmıştır.

Sosyal ve Kültürel Yaşam

Konya’daki Ermeni toplumu, ekonomik faaliyetlerinin yanı sıra ,kültürel üretimiyle de kent yaşamında etkili olmuştur. Araştırmalar, Ermeni okullarında düzenli olarak tiyatro gösterileri ve müzik etkinlikleri yapıldığını göstermektedir. Bu faaliyetler, cemaat içi etkinliklerin ötesinde Konya’nın sosyal yaşamına da katkı sağlayan kültürel organizasyonlardı.

Özellikle müzik ve tiyatro faaliyetleri, Osmanlı modernleşmesiyle birlikte Anadolu kentlerinde gelişen yeni kamusal kültür ortamının önemli parçaları arasında değerlendirilebilir. Bu yönüyle Konya Ermeni mirası, yalnızca mimari yapılardan ibaret değil; eğitim, sanat ve sosyal yaşamı kapsayan çok katmanlı bir kültürel üretim alanıdır.

1915 Süreci ve Kırılma

20. yüzyılın başında yaşanan siyasal ve toplumsal kırılmalar, Konya’daki Ermeni varlığını doğrudan etkilemiştir. 1914 yılı verilerine göre Konya Vilayeti’nde yaklaşık 12.971 Ermeni yaşamaktadır. Aynı dönemde Ermeni topluluğu ticaret, zanaat ve eğitim alanlarında etkin bir rol sürdürmektedir.

1915 süreciyle birlikte Konya, demiryolu bağlantısı nedeniyle sevk güzergahlarından biri haline gelmiştir. Arşiv belgelerinde Konya’ya yönlendirilen Ermeni nüfusun sayısına ilişkin çeşitli kayıtlar bulunmaktadır. Bu süreç, yalnızca nüfus hareketlerine değil; aynı zamanda cemaat yapılarının, eğitim kurumlarının ve mahalle dokusunun çözülmesine neden olmuştur.

Cumhuriyet’in ilk yıllarına ait mülkiyet kayıtlarında, Konya’daki Ermeni evlerinin bir kısmının harap durumda olduğu, bazılarının yıkılarak arsaya dönüştüğü belirtilmektedir. Böylece fiziksel mirasın önemli bölümü zaman içerisinde kent dokusundan silinmiştir.

Sonuç

Konya Ermeni mirası, bugün büyük ölçüde görünmez hale gelmiş olsa da kentin tarihsel katmanlarından biridir. Çifte Merdiven Mahallesi’nden Alaeddin yamaçlarına, Sahakyan ve Cenanyan mekteplerinden kaybolmuş kiliselere kadar uzanan bu miras; Konya’nın çok kültürlü geçmişinin somut kanıtlarını oluşturmaktadır.

Bugün yapılması gereken, bu mirası yalnızca “kayıp yapılar” üzerinden değerlendirmek değil; kent belleği, eğitim tarihi, mahalle dokusu ve toplumsal hafıza bağlamında yeniden ele almaktır.

Kaynakça

• Aköz, Alaaddin. “Tanzimat Sonrası Konya’da Gayrimüslim Okulları.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi.
• DergiPark Akademik Yayınları: Konya Ermenileri ve eğitim kurumları üzerine çeşitli makaleler.
• Konya Vilayet Salnameleri (1899–1902; 1913–1914 eğitim istatistikleri).
• Osmanlı Temettüat Defterleri, 1847–1848 kayıtları.
• ATAM (Atatürk Araştırma Merkezi) yayınları: Konya ve sevk güzergâhları üzerine arşiv belgeleri.
• Yerel tarih çalışmaları ve kent belleği araştırmaları.

Saygıyla,

Birsen PARLAR ERKAN

Mimar – Rest. Uzm.

10.05.2026