Kubadabad Sarayı Kazıları Kırgızistan’da Bilim Dünyasıyla Paylaşıldı
Nezaket: Düşüncenin Estetiği ve Gerçek Entelektüellik
Çoğu zaman “entelektüel” kelimesini duyduğumuzda zihnimizde canlanan tablo bellidir: Dirsekleri aşınmış ceketler, kalın gözlük camları arkasından bakılan devasa kitaplar ve karmaşık terimlerle örülü cümleler… Ancak gerçek entelektüellik, sadece bir bilgi yığınına sahip olmak mıdır? Yoksa o bilginin ruh süzgecinden geçip bir “zarafete” dönüşmesi mi?
Bir insan dünyadaki tüm klasik kitapları okumuş, birkaç dil öğrenmiş ve tarihsel süreçlere hakim olmuş olabilir. Fakat bence bu kişi, bir market kasasında beklerken sırasına saygı duymuyorsa, trafikte kendisinden zayıf olana tahammül gösteremiyorsa veya bir sabah esnafına “kolay gelsin” demeyi kendine yük görüyorsa; orada büyük bir düşünce eksiği var demektir. Biraz geleneksel bir düşünce tarzı olsa da ve maalesef dilde herkes bunu kabul etse de bugün günümüzde nezaketin eksikliğini hissettikçe bu düşünceleri tekrarlama gerekliliğini duyuyorum.
Çünkü nezaket, bilginin davranışa dönüşmüş en asil halidir. Entelektüel zihin, sadece nedenleri ve sonuçları anlamaz; aynı zamanda karşısındaki insanın da tıpkı kendisi gibi bir dünyası, dertleri ve onuru olduğunu kavrar. Bu kavrayışın pratik sonucu ise nezakettir.
Yaşadığımız bu şehirde, her gün binlerce “düşünce” çarpışıyor sokaklarda. Ancak bu düşünceler birer nezaket kırıntısına dönüşmediği sürece, şehir dediğimiz şey sadece beton yığınlarından ibaret kalıyor. Gerçek bir aydın, yaşadığı sokağı sadece adresi olduğu için değil, o sokaktaki toplumsal huzura katkı sunma bilinciyle sahiplenir.
Bir garsona ismiyle hitap etmek, asansörde karşılaştığı komşusuna samimi bir selam vermek veya bir tartışmada sesini yükseltmek yerine fikrini yüceltmek… Bunlar basit görgü kuralları değildir; bunlar “ben seni ve varlığını önemsiyorum” demenin en rafine yoludur.
Nezaketi bazen bir “zayıflık” veya “eziklik” olarak görme yanılgısına düşüyoruz. Oysa kaba olmak için hiçbir çabaya gerek yoktur; öfke ve bencillik en ilkel reflekslerimizdir. Nazik kalabilmek ise yüksek bir irade, derin bir özsaygı ve her şeyden önemlisi “ince bir düşünce” gerektirir.
Eğer daha iyi bir dünya ve daha yaşanabilir bir şehir hayal ediyorsak, kütüphaneler dolusu bilgiden önce, birbirimizin kalbine giden o ince yolu, yani nezaketi yeniden inşa etmeliyiz. Zeka bizi bilgili yapabilir ama sadece nezaket bizi “insan” yapar.
Bu konuyla ilgili birkaç kültürel atıf vererek zihinlerimizdeki konuyu derinleştirmek istiyorum.
Bizim topraklarımızda nezaket, “edep” kavramıyla iç içedir. Edep, sadece kurallar bütünü değil, insanın haddini bilmesi ve başkasının varlığına duyduğu derin saygıdır.
1.Anadolu deyişinde “Edep bir tâç imiş nûr-ı Hüdâ’dan / Giy o tâcı emîn ol her belâdan.” Sözleri yer alır
”Eskiler nezaketi ‘edep’ olarak adlandırırdı. Onlara göre edep, insanın başına takabileceği en büyük akıl ve ahlak tacıydı. Bugün takmayı onur kabul ettiğimiz bu tacı, acaba rafa mı kaldırdık?” Belki de bunu taktığımız için toplumsal zorbalığa fazlasıyla uğradık ve artık kullanmıyoruz.
2. Fransızların “Savoir-Vivre” Kültürü
Fransızca bir terim olan Savoir-vivre, kelime anlamıyla “yaşamayı bilmek” demektir. Ancak bu sadece lüks yaşamak değil, sosyal ilişkilerde ustalaşmak, zarafeti bir hayat felsefesi haline getirmektir.
Nezaket, bir “yaşama sanatı” (Art de vivre) olarak kabul edilir.
“Fransızlar yaşama sanatını ‘Savoir-vivre’ olarak tanımlar. Bu sanatta sadece yemek içmek değil, bir toplulukta nasıl durulacağı ve bir başkasına nasıl hitap edileceği de dahildir. Çünkü yaşamayı bilmek, başkasıyla birlikte olmayı bilmektir.”
3. Konfüçyüs ve “Doğru Yol” (Li)
Doğu felsefesinde nezaket, toplumsal düzenin ve bireysel olgunluğun temelidir. Nezaket Konfüçyus’un beş erdem felsefesinden birisidir.
Konfüçyüs’e göre ‘Li’, yani görgü kuralları ve nezaket, insanın hayvani dürtülerini dizginleyip gerçek bir üstün insan olma yolundaki en önemli adımdır. Nezaket, vahşi yanımızı terbiye eden bir zihin egzersizidir. Nazik olmayan bir akıl, ne kadar bilgili olursa olsun, henüz evcilleşmemiş demektir.
4. Mevlana ve Gönül Yıkmak
Mevlana, nezaketi bir inanç ve düşünce zirvesi olarak görür.
”Kabe, insanoğlunun yaptığı bir binadır; gönül ise Allah’ın evidir. Bir gönül yıkmak, bin Kabe yıkmaktan beterdir.”
”Eğer düşünce dünyamız bizi ‘gönül kırmamaya’ götürmüyorsa, okuduğumuz kitaplar sadece birer kağıt yığınıdır. Mevlana’nın penceresinden baktığımızda, nezaket bir dindarlık veya bir felsefe değil, varoluşun ta kendisidir.”
5. Son olarak Yunus Emre’nin dizeleri ile konumuzu bağlayalım
Yunus Emre der hoca, gerekse var bin hacca, hepsinden iyice bir gönüle girmektir.
Anadolu İrfanı’na göre gönül sadece biyolojik bir organ veya duyguların merkezi değildir gönül yaratıcının insana baktığı yerdir. Bir insanın kalbini kırmak sadece o insanı üzmek değildir bir sanat eserini tahrik etmek bir mabedi yıkmakla eşdeğer görülür dolayısıyla nezaket aslında bu kutsal merkeze duyulan saygının bir yansımasıdır. Bir gönlüne girmek bir insanın hüznüne ortak olmak bir yaraya merhem sürmek veya ufak bir tebessümle birinin içini ısıtmak olabilir. Nezaket ise gönlüne girmenin anahtarıdır. Kaba bir üslup kapıları kapatırken ince düşünce o kapıdan içeri süzülmenin tek yoludur.
Yarın sabah kapıdan çıkarken, karşılaştığınız ilk kişide bırakacağınız iz, sizin düşünce dünyanızın aynası olacaktır. O zaman bu gönüle girmek meselesini biraz daha düşünmek gerekmez mi?
Bilgehan Yılmaz
