İngiliz İstihbarat Raporlarında Konya Ayaklanması
Yıl, 1920. Anadolu ve payitaht İstanbul, dört bir yandan düşman işgâli altındadır. İçlerinde Mustafa Kemal Paşa’nın da bulunduğu bir grup Osmanlı subayı, İstiklâl Savaşı’nı başlatmak ve düşmanı Anadolu’dan defetmek için Samsun’a çıkmış ve istiklâl mücadelesini başlatmıştır. Her şeyin belirsiz olduğu böylesi bir atmosferde, “İstanbul Hükümeti” ve “Ankara Hükümeti” adlarında Anadolu’da iki siyasi otorite oluşmuştur. Ankara Hükümeti Anadolu’da askeri ve siyasi çalışmalar yürütmekte, Anadolu’yu işgâl eden Yunan kuvvetlerini durdurmaya çalışmaktadır. Payitaht İstanbul’u işgâl eden İngiliz ve Fransız kuvvetleri de, -işgâlden yıllar öncesinde- Sykes-Picot Anlaşması ile Orta Doğu’yu bölmüş, silahlı kuvvetleriyle bugünkü Irak ve Suriye topraklarını çok öncesinde fiilen kontrol etmeye başlamıştır. Perde gerisinde, dönemin siyasi karar alıcıları ve silahlı kuvvetlerini desteklemek üzere istihbarat savaşları da yaşanmaktadır. Böylesi bir sahnede işgâlci İtilaf Kuvvetleri, Anadolu’da yaşanan her hareketliliği deşifre etmek için uğraşmış, buna göre pozisyon almaya çalışmıştır. Bunlardan biri de, bu yazının asıl konusu olan Konya yöresinde yaşanan “Konya Ayaklanması” hadisesidir. Konya Ayaklanması’na, ayaklanmayı örgütleyen Delibaş Mehmet sebebiyle “Delibaş Ayaklanması” da denilmektedir.
Osmanlı’nın yönetim merkezini (İstanbul’u) fiilen kontrol altına alan işgâlci İtilaf Kuvvetleri, Mustafa Kemal Paşa öncülüğündeki silahlı Anadolu direnişini baltalamaya çalışmaktadır. Bu kapsamda işgâlci kuvvetleri karşı propaganda faaliyetleri yürütmüş, İstanbul’daki karar alıcılar üzerine çeşitli baskılar kurmuştur. Bu sebeple, İstanbul Hükümeti ve Ankara Hükümeti arasındaki fikir ayrılıkları köpürtülmüş, iki otorite birbirilerine karşı kışkırtılmıştır. İstanbul Hükümeti, işgâl kuvvetlerinin isteği üzerine silahlı direnişe başvurmadan itidalli olmaya çalışmış; Ankara Hükümeti ise, yalnızca silahlı bir direnişle düşmanın Anadolu’dan kovulabileceği teziyle hareket etmiştir. Haliyle, bu kapsamda her iki hükümetin de kendine ait taraftarları bulunmaktadır. Ankara Hükümeti’ne karşı İstanbul Hükümeti’nin tarafını tutan Delibaş Mehmet de bunlardan biridir.
1883 yılında Konya ilinin Çumra kasabasının Alibeyhüyüğü köyünde dünyaya gelen Delibaş Mehmet, İstiklâl Savaşı’nın devam ettiği dönemde (1920) Ankara Hükümeti’nin aleyhindeki çeşitli bazı kişilerin etkisinde kalarak, yaklaşık 500-600 silahlı adamıyla birlikte Konya’nın Çumra kasabasını işgâl etmiştir. Bu işgâlle birlikte Delibaş Mehmet ve adamları, İstiklâl Savaşı’nın silahlı savunma unsurlarından olan Kuvâ-yi Milliye yanlısı birçok kişi öldürmüştür. Akabinde Delibaş Mehmet ve adamları Konya’ya girerek, Konya’yı da işgâl etmiştir. Konya’da ortaya çıkan bu isyan sadece Konya ile sınırlı kalmamış, buradaki olaylar, Isparta’nın bir bölümüne de sıçramıştır. Aydın yöresindeki işgâlci Yunan kuvvetleriyle mücadele eden meşhûr zeybeklerimizden Demirci Mehmet Efe ve adamları da, Konya Ayaklanması’na neden olan Delibaş Mehmet ve eşkiyalarıyla mücadele etmiştir.
Konya’da, işgâlci İtalyan kuvvetlerine karşı Konyalıları örgütleyen din âlimi Sivasli Ali Kemali Efendi, Hava Üsteğmen İbrahim Ethem ve Baş Çavuş Abdullah gibi Ankara Hükümeti taraftarı birçok kişi yine Delibaş Mehmet’in adamları tarafından katledilmiştir. Anadolu’nun ortasındaki Konya’da böylesi bir karışıklık hâkimken, İngiliz İstihbaratı da, Konya’da yaşanan gelişmeleri çok yakından takip etmekten de geri kalmamıştır. Bunu, İngiliz arşivlerinde bulunan istihbarat raporlarından anlamak mümkündür. 13 Ekim tarihli bir İngiliz istihbarat raporuna göre, Konya’da ortaya çıkan ayaklanmanın detayları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Söz konusu istihbarat raporuna göre; Ankara Hükümeti, ortaya çıkan isyanı süratle bastırmak için Afyon’da bulunan ve dört piyade taburundan oluşan XII. Kolordu’ya mensup askeri birlikleri isyanın merkezine göndermiştir. Ancak, bazı başarılar elde edilse de, isyanın tam anlamıyla bastırılamadığı da yine aynı istihbarat raporunda kaydedilmiştir. Ankara Hükümeti’ne gönderilen ancak İngiliz İstihbaratı’nın eline geçen bir belgede, XII. Kolordu’nun altında bulunan erlerin disiplin ve yetenekten yoksun olduğu bilgisi de İngilizlerin eline geçmiştir. Ayrıca ilgili istihbarat raporunda, Mustafa Kemal Paşa, emri altındaki erlerin sayıca azlığı yüzünden Yunanlılara karşı ilerleme kaydedemediği, gerilla savaşı yapma niyetinde olduğu bilgisi de bulunmaktadır. İngiliz istihbaratı, Ankara Hükümeti’nin zor bir durumda olduğunu ve silahlı hareketinin başarıya ulaşma şansının düşük olduğunu kaydetmiştir. Yine arşivlerde yer alan 18 Ekim tarihli İngiliz Deniz İstihbaratı raporuna göre, Ankara Hükümeti; Konya, Ankara, Sivas ve Kastamonu bölgelerinde genel seferberlik için emir çıkartmıştır.
Nihayetinde, Ankara Hükümeti’nin Konya Ayaklanması’nı bastırmak üzere görevlendirdiği Refet (Bele) Paşa komutasındaki süvari birliği bölgeye intikal etmiş, isyancı eşkıyalar Konya’yı terk etmek zorunda kalmıştır. Çatışmalar bir süre daha yörede devam etmiş olsa da, isyan tamamen bastırılmıştır. Firar eden Delibaş Mehmet, 1921 yılında tekrar yeni bir isyan tertip etmek üzere harekete geçmişse de, kendi adamları tarafından Çumra’da öldürülmüştür. Nihayetinde köprünün altından çok sular akmış, Mustafa Kemal Paşa komutasındaki İstiklâl Savaşı zaferle sonuçlanmış ve düşman kuvvetleri, Anadolu’dan tamamen kovulmuştur. Bu yazıdan anlaşılacağı üzere, dönemin İngiliz İstihbaratı’nın, İstiklâl Savaşı’yla mücadele etmek için Konya’da ortaya çıkan Konya Ayaklanması’nı çok yakından takip ettiği anlaşılmaktadır.
Kaynak: Salâhi R. Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri, Türk Tarih Kurumu, 2024, (s. 125).
